MAŞGALA – TERBIÝÄNIŇ ILKINJI MEKDEBI

Her bir halkyň ruhy keşbini, ahlak ýörelgelerini, nesilleriniň arasyndaky baglanyşygyny we geljege bolan garaýşyny kesgitleýän mukaddes gymmatlyklaryň biri hem maşgala ojagydyr. Adam dünýä inen pursadyndan başlap, ilkinji sözleri, ilkinji endikleri, ýagşy bilen ýamanyň arasyndaky tapawudy, ululara hormaty, kiçilere mähribanlygy, zähmete bolan söýgüni hut şol mukaddes ojakda öwrenýär. Çaga ilkinji mugallymyny kitapdan däl-de, ene-atanyň göreldesinden tapýar; ilkinji sapagyny okuw otagynda däl-de, maşgala ojagynyň ýylylygynda alýar. Şol ýerde aýdylan her bir söz, görkezilen her bir görelde, berlen her bir öwüt onuň geljekki durmuşynda özboluşly yz galdyrýar. Şu nukdaýnazardan seredilende, maşgalanyň berkligi jemgyýetiň ruhy kuwwatynyň, milli bitewüliginiň hem-de nesilleriň bagtyýar geljeginiň möhüm şertleriniň biridir.
Maşgala terbiýesiniň güýji onuň tebigylygyndadyr. Çaga ene-atanyň her bir hereketini görýär, sözlerini diňleýär, özüni alyp barşyny synlaýar we köplenç aýdylan öwütden has köp göreldä eýerýär. Eger öýde zähmete hormat goýulýan bolsa, çaga hem zähmetsöýerligi öwrenýär. Ululara sylag, kiçilere mähir görkezilýän bolsa, bu häsiýet onuň häsiýetiniň bir bölegine öwrülýär. Kitaba, bilime we medeniýete söýgi höküm sürýän maşgalada çaganyň dünýägaraýşy giňeýär. Watana, halka we milli gymmatlyklara hormat goýulýan gurşawda kemala gelen çaga bolsa, öz köklerine buýsanç bilen garaýar.
Maşgala terbiýesinde ene-atalaryň şahsy jogapkärçiligi aýratyn ähmiýete eýedir. Çaga terbiýesini diňe bilim-terbiýeçilik işgärlerine ýa-da jemgyýetçilik guramalaryna degişli wezipe hökmünde garamak dogry däldir. Mekdep bilim berýär, jemgyýetçilik guramalary dürli mümkinçilikleri döredýär, emma şahsyýetiň ruhy binýadynyň ilkinji kerpiçlerini maşgala goýýar. Çaganyň näme okamaly, boş wagtyny nähili geçirmeli, kim bilen gatnaşmaly, özüni jemgyýetde nähili alyp barmaly diýen meselelerde ene-atanyň gözegçiligi hem-de paýhasly ugrukdyrmasy möhümdir. Şol bir wagtyň özünde çaga bilen diňe gadaganlyklar arkaly däl-de, ynam we düşündiriş arkaly gatnaşyk gurmak zerurdyr. Ýaş nesliň pikirini diňlemek, onuň soraglaryna sabyrly jogap bermek, üstünliklerini goldamak, ýalňyşlyklaryndan dogry netije çykarmaga kömek etmek terbiýäniň netijeliligini artdyrýar.
Häzirkizaman şertlerinde maşgala terbiýesiniň öňünde täze wezipeler hem ýüze çykýar. Sanly tehnologiýalaryň giňden ýaýramagy, internetiň we sosial ulgamlaryň durmuşa işjeň aralaşmagy ýaşlaryň maglumat giňişligini örän giňeltdi. Munuň peýdaly taraplary bilen bir hatarda, ýaşlaryň maglumaty saýlamak, wagty dogry paýlamak we sanly serişdelerden maksatly peýdalanmak endiklerini ösdürmek zerurlygyny hem ýüze çykardy. Bu meselede maşgalanyň ornunyň ähmiýeti has-da artýar. Ene-ata çaganyň internetden peýdalanmagyny diňe çäklendirmek bilen çäklenmän, onuň peýdaly mümkinçiliklerini hem düşündirmeli, bilim, hünär, döredijilik we öz-özüňi ösdürmek üçin tehnologiýalardan nähili peýdalanmalydygyny görkezmeli. Çünki häzirki döwürde sanly sowatlylyk hem umumy terbiýäniň möhüm bölegine öwrülýär.
Maşgalanyň ilkinji mekdep hökmündäki ähmiýeti zähmet terbiýesinde-de aýdyň görünýär. Çaga öý işleriniň belli bir bölegine gatnaşyp, tertipliligi, arassalygy, wagty tygşytly peýdalanmagy we ýerine ýetiren işiniň netijesine jogapkärçilik çekmegi öwrenýär. Ýöne zähmet terbiýesiniň manysy diňe öý işlerini ýerine ýetirmek bilen çäklenmeýär. Çaga öz zähmetiniň başga adamlara peýda getirýändigine düşünmelidir. Şonda zähmet onuň üçin mejburlyk däl-de, özüňi görkezmegiň, peýdaly bolmagyň we jemgyýete goşant goşmagyň serişdesine öwrülýär. Şeýle häsiýet ýaşlykda kemala gelende, adam ulalansoň haýsy hünäri saýlasa-da, öz işine jogapkärçilikli çemeleşmäge endik edinýär.
Ýaş nesliň milli ruhda terbiýelenmeginde maşgala bilen bilim ojagynyň sazlaşykly hyzmatdaşlygy hem möhüm netijeleri berýär. Çaganyň mekdepde alýan biliminiň öýdäki terbiýe bilen utgaşmagy onuň şahsyýet hökmünde sazlaşykly ösmegine mümkinçilik döredýär. Mugallym bilen ene-atanyň arasynda özara düşünişmek, çaganyň ösüşine bilelikde gözegçilik etmek, onuň ukyp-başarnygyny wagtynda ýüze çykarmak we dogry ugra gönükdirmek möhüm wezipedir. Şeýle hyzmatdaşlyk netijesinde çaga diňe bir gowy baha almaga däl, eýsem durmuşda öz ornuny tapmaga, adamlar bilen dogry gatnaşyk gurmaga, jemgyýetiň öňündäki borjuna düşünmäge taýýarlanýar.
Maşgala – halkyň ruhy baýlygynyň saklanýan ojagy, milli gymmatlyklaryň nesilden-nesle geçirilýän mukaddes mekdebi, şahsyýetiň ilkinji terbiýe ojagydyr. Berk maşgala – berk jemgyýetiň, sagdyn terbiýe – ýagty geljegiň binýadydyr.

Agabaý ÝEGŞEMOW,
“Türkmenistanyň Ekologiýa hereketi” jemgyýetçilik guramasynyň agzalyk işleri boýunça hünärmeni.