GELJEGIŇ BINÝADY – ŞU GÜNÜŇ JOGAPKÄRÇILIGI

Her bir halkyň geljegi onuň şu günki durmuşynda kemala gelýär. Ertir hakyndaky beýik arzuwlar, uzak ýyllara niýetlenen maksatlar, nesilleriň bagtyýar durmuşy baradaky ýagşy umytlar diňe sözde galman, häzirki günüň anyk aladalaryna, tutanýerli zähmetine, paýhasly çözgütlerine we jogapkärçilikli garaýyşlaryna öwrülen mahalynda hakyky many-mazmuna eýe bolýar. Şu hakykat döwletleriň ösüş ýoluna hem, jemgyýetleriň kämilleşişine-de, aýry-aýry adamlaryň durmuşyna-da degişlidir. Geljek öz-özünden gurulmaýar: ol şu günüň her bir ädimi, her bir başlangyjy, her bir peýdaly işi bilen kem-kemden bina edilýär. Şonuň üçin, şu günüň jogapkärçiligi diýlende diňe häzirki pursatda ýerine ýetirilmeli borçlara düşünmek ýeterlik däldir. Bu düşünje öz edýän işiňiň ertirki netijesine düşünmegi, kabul edýän çözgüdiňiň geljekki nesilleriň durmuşyna täsirini nazara almagy, şahsy bähbit bilen jemgyýetçilik maksadyny sazlaşdyrmagy we Watanyň geljeginiň gurluşygyna öz goşandyňy goşmagy aňladýar. Hut şu nukdaýnazardan seredilende, häzirki gün – biziň elimizdäki iň gymmatly mümkinçilik, geljek bolsa – şol mümkinçiligi nähili peýdalanandygymyzyň netijesidir.
Türkmen halkynyň durmuş filosofiýasynda geljege jogapkärçilik bilen garamak asyrlaryň dowamynda kemala gelen möhüm ýörelgeleriň biridir. Ata-babalarymyz diňe öz döwrüniň aladasy bilen ýaşaman, nesilleriň ykbalyny hem nazarda tutupdyrlar. Öý-ojagyň berkidilmegi, ýer-suwuň aýawly peýdalanylmagy, hünäriň we el işiniň nesilden-nesle geçirilmegi, ýaşlara edep-terbiýe berilmegi, ululara hormat goýulmagy, milli däp-dessurlaryň goralmagy ýaly däpler şol düşünjäniň durmuşdaky görnüşleridir. Ata-babalarymyzyň mirasyna aýawly garamak, ony baýlaşdyryp, indiki nesle ýetirmek türkmençilikde mukaddes borç hökmünde kabul edilipdir. Şol sebäpli, häzirki döwrüň ösüşleri barada gürrüň edilende, geljek hakyndaky jogapkärçiligi diňe döwrebap tehnologiýalar ýa-da ykdysady maksatlar bilen çäklendirmek bolmaz. Geljegiň berk binýady şol bir wagtyň özünde ruhy gymmatlyklaryň, milli özboluşlylygyň, maşgala terbiýesiniň, ynsanperwerligiň we jemgyýetçilik jebisliginiň üsti bilen hem tutulýar.
Şu günüň jogapkärçiliginiň iň möhüm ugurlarynyň biri bilimdir. Sebäbi geljegiň keşbini kesgitlejek esasy güýç bilimli, giň dünýägaraýyşly, döredijilikli we hünär taýdan kämil nesildir. Häzirki wagtda dünýäde ylmy-tehniki ösüşiň depgini barha ýokarlanýar, täze hünärler döreýär, maglumatlaryň möçberi artýar, sanly mümkinçilikler durmuşyň dürli ugurlaryna giňden ornaşýar. Şeýle şertlerde ýaş nesliň bilim almagyna diňe şahsy ösüşiň serişdesi hökmünde garamak ýeterlik däldir. Her bir sowatly, hünärli we maksada okgunly ýaş nesil tutuş ýurduň geljekki kuwwatyna goşulýan gymmatly paýdyr. Şonuň üçin, häzirki nesliň bilim ulgamyna goýýan ünsi, ýaşlaryň okamaga, öwrenmäge, gözlemäge bolan höwesini goldamaklygy ertiriň ösüşine goýulýan maýa hökmünde kabul etmek gerek. Kitap okamak, ylma gyzyklanmak, daşary ýurt dillerini öwrenmek, täze tehnologiýalary özleşdirmek, hünär başarnyklaryny ösdürmek ýaly işler ilkinji seredişde, şahsy maksat ýaly görünse-de, olaryň jeminde jemgyýetiň intellektual güýji kemala gelýär.
Geljegiň binýadyny berkidýän ýene bir möhüm sütün zähmetdir. Adamzadyň ähli beýik üstünlikleriniň aňyrsynda yhlasly we maksada gönükdirilen zähmet ýatyr. Gowy pikir ony amala aşyrjak zähmet bolmasa, diňe arzuw bolup galýar. Mugallymyň sapagyna taýýarlygy, daýhanyň ekerançylyga bolan yhlasy, gurluşykçynyň hünärine ussatlygy, alymyň gözlegleri, lukmanyň ynsanperwer hyzmaty, hünärmeniň öz işine jogapkärçilikli çemeleşmegi – bularyň ählisi geljegiň gurluşygyna goşulýan, görünýän we görünmeýän kerpiçlerdir. Uly ösüşler hem hut şeýle ownuk ýaly görünýän, emma yzygiderli dowam edýän zähmetiň jeminden döreýär. Şonuň üçin, halal zähmeti diňe gazanç çeşmesi hökmünde däl-de, eýsem jemgyýete hyzmat etmegiň, özüňden soň ýagşy yz galdyrmagyň we geljekki nesillere peýdaly miras goýmagyň beýik ýoly hökmünde görmek möhümdir.
Jemgyýetiň geljeginiň binýady maşgalada hem tutulýar. Çünki döwlet we jemgyýet nähili derejede össe-de, ynsanyň ilkinji terbiýe alýan ýeri, ilkinji düşünjeleri öwrenýän ojagy maşgaladyr. Çaga ulularyň özara gatnaşygyny, zähmete bolan garaýşyny, sözünde durşuny, adamlara hormatyny, Watana bolan söýgüsini ilkinji nobatda öýde görýär. Ene-atanyň her bir sözi, hereketi we göreldesi ýaş nesliň häsiýetiniň kemala gelmegine täsir edýär. Maşgala ojagynda mähir, sylag-hormat, jogapkärçilik, halal zähmet, kitaba bolan söýgi we milli gymmatlyklara sarpa ýaly häsiýetler näçe berk bolsa, jemgyýetiň ruhy binýady hem şonça mäkäm bolýar. Bu babatda häzirki günüň jogapkärçiligi aýratyn uludyr. Sebäbi şu gün terbiýelenýän çaga ertiriň mugallymy, lukmany, alymy, hünärmeni, ýolbaşçysy ýa-da döredijisi bolup, jemgyýetiň ykbalyna gönüden-göni täsir eder.
Nesil terbiýesi bilen bilelikde milli gymmatlyklary goramak hem, ösüp gelýän ýaş nesliň öňündäki borjumyzyň aýrylmaz bölegidir. Dünýäniň çalt özgerýän döwründe täze pikirleri kabul etmegiň, döwrebap ösüşlere ymtylmagyň möhüm bolşy ýaly, öz milli kökleriňi ýitirmezlik hem örän zerurdyr. Halkyň dili, edebi mirasy, taryhy, sungaty, däp-dessurlary, milli senetçiligi we halk döredijiligi onuň ruhy kimligini kesgitleýär. Öz geçmişini bilýän, milli mirasyna hormat goýýan nesil täze döwre has ynamly gadam basýar. Sebäbi köküň berk bolsa, şahalaryňy giň ýaýratmak aňsat bolýar. Şu günüň nesline düşýän wezipe hem, ata-babalarymyzdan galan gymmatlyklarymyzy döwrebap durmuş bilen sazlaşdyryp, täze mazmun bilen baýlaşdyryp, geljekki nesillere ýetirmekdir.
Geljek üçin jogapkärçilik tebigata bolan garaýyşdan hem başlanýar. Adamyň ýaşaýan gurşawyna aýawly çemeleşmegi ertiriň ýaşaýşy üçin hem möhümdir. Suwy tygşytly peýdalanmak, ýaşyl zolaklary artdyrmak, daşky gurşawy arassa saklamak, tebigy baýlyklara aýawly garamak ýaly işler häzirki pursatda ýönekeý bir borç ýaly görünse-de, olaryň ähmiýeti ýyllaryň geçdigiçe has aýdyň ýüze çykýar. Geljekki nesilleriň hem arassa howadan dem almagy, gözel tebigatdan lezzet almagy we ýaşaýyş üçin zerur baýlyklardan peýdalanmagy biziň şu günki hereketlerimize baglydyr. Tebigata bolan söýgi geljekki nesilleriň öňündäki ahlak jogapkärçiligidir.
Häzirki döwürde maglumat giňişliginiň çäksiz mümkinçilikleriniň peýda bolmagy hem, şu günüň jogapkärçiligine täze mazmun goşýar. Internet, sanly tehnologiýalar we dürli maglumat çeşmeleri bilim almak, hünär öwrenmek, dünýäniň tejribesini öwrenmek üçin uly mümkinçilikleri açýar. Emma islendik mümkinçilik ýaly, bu giňişlikden hem paýhasly peýdalanmak zerurdyr. Maglumatyň köplügi hemişe onuň peýdalydygyny aňlatmaýar. Şonuň üçin, ýaş nesillerde maglumaty saýlamak, onuň dogrulygyny barlamak, wagty netijeli peýdalanmak, peýdaly çeşmelere ýüzlenmek we sanly gurşawda özüni medeniýetli alyp barmak endiklerini ösdürmek möhüm wezipedir. Wagtyň bimany sarp edilmegi geljekki mümkinçilikleriň kemelmegidir. Her bir minut maksatly peýdalanylanda bolsa, ol bilim, tejribe we başarnyk görnüşinde adama gaýdyp gelýär.
Jemgyýetiň agzybirligi hem geljegiň berk binýadynyň esasy şertleriniň biridir. Uly maksatlaryň amala aşmagy üçin adamlaryň biri-birine ynanmagy, özara hormat goýmagy, umumy bähbitleriň daşynda birleşmegi zerurdyr. Her bir adam diňe öz şahsy durmuşynyň çäginde ýaşap, jemgyýetiň umumy meselelerine biperwaý garasa, ösüşiň depgini peseler. Tersine, her bir raýat öz işiniň umumy netijä goşant goşýandygyna düşünende, jemgyýetiň döredijilik güýji artýar. Agzybirlik hem, hut şeýle düşünjeden başlanýar. Goňşy-golama hormat, ululara sylag, kiçä goldaw, jemgyýetçilik emlägine aýawly garaýyş, zähmetde biri-birine ýardam bermek ýaly ýörelgeler uly jemgyýetçilik jebisliginiň gündelik durmuşdaky ýönekeý, emma örän möhüm görnüşleridir.
Şu günüň jogapkärçiligi döwlet derejesindäki uly maksatlarda-da öz beýanyny tapýar. Häzirki döwürde gurulýan önümçilik desgalary, täze ýollar, bilim we medeniýet merkezleri, ýaşaýyş jaýlary, döwrebap şäher infrastrukturasyna degişli işler diňe häzirki nesliň durmuş şertlerini gowulandyrmak bilen çäklenmeýär. Olar geljek üçin döredilýän mümkinçiliklerdir. Şol sebäpli, döwletiň ösüşine gönükdirilen her bir iri başlangyç uzak möhletli garaýyş bilen amala aşyrylýar. Şeýle çemeleşme häzirki günüň aladasy bilen geljegiň bähbidini bir bitewi maksatda birleşdirýär. Biz bu işlere diňe tomaşaçy hökmünde däl-de, eýsem olaryň netijesine öz zähmetimiz, bilimimiz we jogapkärçiligimiz bilen goşant goşýan raýatlar hökmünde gatnaşmalydyrys.
Esasy zatlaryň biri-de, adamyň öz durmuşyna jogapkärçilikli garamagydyr. Uly geljek baradaky pikir käwagt örän uzakdaky bir düşünje ýaly görünýär. Emma hakykatda geljek her bir adamyň şu günki saýlawlaryndan başlanýar. Şu gün okalýan kitap, öwrenilýän hünär, ýerine ýetirilýän iş, aýdylýan söz, edilýän ýagşylyk, sarp edilýän wagt, kabul edilýän karar – bularyň hemmesi ertiriň keşbine täsir edýär. Şol nukdaýnazardan seredilende, «Men näme edip bilerin?» diýen sorag her bir ynsanyň özüne ýygy-ýygydan bermegi zerur bolan soraglaryň biridir. Ösüşe diňe beýlekilerden garaşmak däl-de, onuň bir bölegine öwrülmek, öz mümkinçilikleriň çäginde peýdaly iş etmek, kemçilikleriňi düzetmek we yzygiderli kämilleşmek hakyky jogapkärçiligiň alamatydyr. Ýaşlar üçin bu düşünjäniň aýratyn manysy bardyr. Ýaşlyk – geljegiň iň köp mümkinçilikleriniň jemlenen döwri. Şol döwürde alnan bilim, edilen endik, gazanylan tejribe we kesgitlenen durmuş maksatlary adamyň soňraky ýoluna uly täsir edýär. Ýaşlaryň wagtyny peýdaly geçirmek, boş pursatlaryny öz-özüňi ösdürmäge gönükdirmek, hünär saýlawyna jogapkärçilikli garamak, beden we ruhy saglygyňy goramak, jemgyýete peýdaly başlangyçlara gatnaşmak ýaly ýörelgeleri öz durmuşynyň aýrylmaz bölegine öwürmegi möhümdir. Geljegiň eýeleri diýlip atlandyrylýan ýaşlaryň her bir güni aslynda şol geljegiň gurluşygynyň bir günüdir.
Geljegiň binýady gündelik durmuşyň müňlerçe kiçijek jogapkärçiliklerinden düzülýär. Öz wagtyňy ýerlikli peýdalanmak, beren sözüňde durmak, işi wagtynda ýerine ýetirmek, ululara hormat goýmak, kiçä hemaýat etmek, bilimiňe we hünäriňe yzygiderli goşant goşmak, jemgyýetiň öňündäki borjuňa düşünmek ýaly endikler adamyň şahsyýetini kemala getirýär. Şahsyýetiň kämilleşmegi bolsa, jemgyýetiň ösüşine täsir edýär.
Biz şu gün näme döretsek, ertir şonuň netijeleri bilen ýaşarys. Şu gün nähili nesil ýetişdirsek, geljekde şol nesil Watanyň ykbalyny dowam etdirer. Diýmek, geljek hut şu gün biziň ellerimizde tutulýan binýatdyr. Şol binýady näçe berk, paýhasly gursak, ertiriň binasy hem şonça belent, nurana we mizemez bolar.

Rüstem ÝAKUBOW,
Türkmenistanyň Tebigaty goramak jemgyýetiniň
Daşoguz welaýat bölüminiň hünärmeni.