DURNUKLY ÖSÜŞ DÜŞÜNJESI: ÖSÜŞ BILEN TEBIGATY NÄDIP SAZLAŞDYRMALY?

Adamzat taryhynyň ähli döwürlerinde ösüş dürli görnüşde ölçenilip gelindi. Ilki başda oba hojalygynda öndürijiligiň ýokarlanmagy, soňra senagat ösüşi we tehnologiýa ösüşi – bularyň hemmesi adamzat üçin peýdaly hökmünde kabul edildi. Emma häzirki döwürde bu “peýda” düşünjesi üýtgeýär. Sebäbi ösüş tebigatyň durnuklylygyna zyýan berende, geljekki nesiller üçin hem, özümiz üçin hem päsgelçilik döredýär. Hut şonuň üçin durnukly ösüş düşünjesi gün tertibine girýär.
Durnukly ösüş diňe ykdysady ösüş bolman, eýsem ol ekologiýa, jemgyýetçilik we ykdysady ulgamlar bilen sazlaşykly bolmalydyr. Şeýle bolmadyk ýagdaýynda, tebigatyň goralmagy we ykdysady ösüş birek-birege çapraz gelýär. Tebigaty hem-de ösüşi sazlaşdyrmagyň esasy tapgyrlaryndan biri – çeşmeleri tygşytly ulanmakdyr. Toprak, suw, energetika serişdeleri, tebigy baýlyklaryň ählisi çäklidir. Olar häzirden başlap tygşytly ulanylmasa, geljekki nesiller bu serişdelerden mahrum bolar. Durnukly ösüş bolanda tebigatyň çeşmeleri diňe sarp edilmez, eýsem onuň dikeldilmegine we goralmagyna hem üns gönükdiriler.
Ekologiýa bilen sazlaşykly ösüşiň ýene bir möhüm meselesi tehnologiýalardyr. Tehnologiýa diňe önümçiligi ýokarlandyrmak üçin däl, eýsem tebigaty goramak üçin hem ulanylmalydyr. “Ýaşyl” tehnologiýalar, energiýa tygşytlaýjy ulgamlar, suw we hapa howa monitoringi – bularyň ählisi diňe durnukly ösüşiň bölekleridir. Şonuň üçin ykdysady kararlarda tehnologik çözgütler ekologik ölçegler bilen birleşdirilmeli.
Durnukly ösüşiň üçünji bölegi – jemgyýetçilik düşünjesi. Adamlar diňe ykdysady bähbit üçin hereket etse, onda ekologiýa zyýan çeker. Emma jemgyýetde ekologik düşünje ýokarlananda, durmuş kadalary üýtgeýär. Meselem, zibiliň gaýtadan işlenilmegi, energiýanyň tygşytlanmagy, arassa ulag-aragatnaşyk ulgamlary – bularyň ählisi jemgyýetiň bir bölegi hökmünde amala aşyrylýar. Hut şeýle düşünje ýaş nesilleriň hem tejribe almagyna kömek edýär.
Bu meselede ýaşlaryň ornuna aýratyn üns gönükdirmek gerek. Olar täze pikirleri kabul etmäge açyk, tehnologiýany çalt ulanyp biler, jemgyýetde innowasiýalary ýola goýup biler. Hut şonuň üçin durnukly ösüş konsepsiýasyny ýaş nesliň arasynda wagyz etmek, geljekde tebigat bilen adamyň arasyndaky sazlaşykly gatnaşyklary ösdürmek üçin örän möhümdir.
Durnukly ösüş düşünjesinde iň möhüm ýörelge – uzak möhletli pikirlenmekdir. Adamzat diňe şu günüň peýdasyny gözlemek bilen çäklenmän, geljekki nesiller üçin hem çözgütleri gözlemelidir. Şäher gurluşygy, oba hojalygy, senagat ösüşi – bularyň ählisi diňe durnukly düşünje bilen amala aşyrylanda peýdaly bolýar. Durnukly ösüş diňe ykdysady ösüş bilen çäklenmeýär. Ol tebigaty goramak, jemgyýetçilik düşünjäni ösdürmek we tehnologiýany jogapkärçilikli ulanmak bilen gös-göni baglanyşyklydyr. Adamzat öz ösüşini diňe tebigatyň goldawy bilen amala aşyrsa, geljekde hem ýaşyl ýerleriň, arassa suwuň we sagdyn jemgyýetiň bolmagyny üpjün edip biler.

Agabaý ÝEGŞEMOW,
“Türkmenistanyň Ekologiýa hereketi” jemgyýetçilik guramasynyň
agzalyk işleri boýunça hünärmeni.