ADAM BILEN TEBIGATYŇ GATNAŞYKLARY: SARP EDIJI MENTALITETIŇ HOWPY

Adamzat taryhynyň dowamynda tebigat bilen gatnaşyklary üýtgeşik bolup gelýär. Ilkibaşda adam tebigatyň bir bölegi hökmünde ýaşaýardy, özüni tebigata gabat gelýän şertlerde ösdürýärdi. Emma häzirki döwürde adamzat tebigaty köplenç diňe sarp edilýän serişdeleriň toplumy hökmünde görýär. Bu düşünje diňe häzirki meseläniň baş sebäpleriniň biridir: sarp ediji mentalitet. Sarp ediji mentalitet adamyň “köp gazanmak, köp ulanmak, soňra atmak” düşünjesine esaslanýar. Bu düşünje diňe şahsy durmuş bilen çäklenmeýär, jemgyýetçilik endiklerine hem geçýär. Şäherleşme, senagatlaşma, halkara bazar gatnaşyklary – bularyň ählisi sarp ediji mentalitetiň daşky görnüşleridir. Adam näçe köp peýda gazanýan bolsa, tebigata ýetirýän zyýanyny hasaba almazdan pikirlenýär. Netijede, tebigat häzirkiden hem has çylşyrymly ýagdaýda zyýan görýär.
Sarp ediji mentalitetiň ilkinji we iň aýdyň alamaty – çeşmeleri tygşytsyz ulanmakdyr. Suw, energiýa, toprak, agaçlar – olaryň ählisi diňe bir gezeklik peýda üçin ulanylýar. Gaýtadan işlemek, tygşytlamak, ekologik taýdan düşünmek diýlen düşünjeler bolsa, köp halatlarda ünsden düşürilýär. Bu ýagdaý diňe daşky gurşaw üçin däl, eýsem geljekki nesiller üçin hem howp döredýär. Sarp ediji mentalitetiň netijesinde, köp adamlar tebigatyň diňe ulanylýan bir zatdygyny pikir edýär. Bu bolsa, tebigaty goramagyň ahlaky, medeni we kanun taýdan ähmiýetini peseldýär. Şeýlelikde, jemgyýet ekologiki çözgütleri kabul etmekden ýa-da öňüni alyş çärelerini görmekden gaça durýar.
Adam bilen tebigatyň gatnaşyklary diňe fiziki däl, psihologiki hem baglanyşyklydyr. Sarp ediji mentalitet tebigata garşylykly garaýyş döredýär. Adam tebigatyň çägi bilen däl-de, özüniň islegleri bilen çäklenýär. Bu düşünje jemgyýetde ekologiki adalatsyzlygy döredýär. Meselem, bir sebitde suwuň artmasy we hapalanmagy diňe bir zadyň sarp edilişi bilen baglanyşykly bolman, jemgyýetiň tebigata bolan umumy garaýşy bilen hem baglanyşyklydyr.
Sarp ediji mentaliteti üýtgetmegiň esasy ýoly – bilim we medeniýetdir. Adam öz hereketleriniň tebigata we jemgyýete täsirini düşünmeli. Hut şonuň üçin çagalar bagyndan başlap ekologik bilim berilmeli, jemgyýetde giňden wagyz edilmelidir. Bilimli we düşünjeli adam sarp ediji mentalitetiň täsirine düşmez we tebigaty goramak barada jogapkärçilikli kararlar kabul eder.
Adam bilen tebigatyň gatnaşyklary diňe daşky gurşaw bilen çäklenmeýär. Bu adamzat durmuşynyň we pikirlenişiniň refleksiýasydyr. Sarp ediji mentalitetiň dowam etmegi tebigatyň geljegini we adamzadyň saglygyny howp astyna goýýar. Özüňi, jemgyýeti we geljek nesilleri goramak isleýän adam hut şu mentaliteti üýtgetmeli we tebigaty bilen sazlaşykly ýaşamagy başarmalydyr.

Mira ARTYKOWA,
Türkmenistanyň Tebigaty goramak jemgyýetiniň
Daşoguz welaýat bölüminiň işgärler boýunça hünärmeni.